Thời Gian Có Thực Sự Tồn Tại, Hay Nó Chỉ Là Giấc Mơ?

Thời gian có thực sự tồn tại. Câu trả lời của các nhà khoa học và triết gia là gì? Chúng ta có thể ‘đóng băng’ khoảnh khắc yêu thương

Thời gian. Ảnh Pixabay

“Thời gian trôi qua nhanh quá”, như nhà thơ người Anh Austin Dobson (1840-1921) đã ‘phàn nàn’ vào năm 1882 – hoài niệm về những ngày trước khi có động cơ hơi nước và ánh sáng từ điện.

“Chúng ta có rất ít không gian cho sự trì hoãn nghệ thuật”, ông ấy tiếp tục.

Đối với một số triết gia, đặc biệt là các triết gia thiên về triết học tự nhiên (triết học trong vật lý), suy nghĩ về thời gian là công việc hàng ngày của họ, hoặc ít nhất là một phần của nó.

Sự sai biệt của thời gian

Hãy suy nghĩ cẩn thận về những gì bạn đã làm ngày hôm qua. Bạn có thể xác định thời gian cho các sự kiện và hoạt động trong ngày, chẳng hạn chèo thuyền trong một chuyến đi du lịch. Nếu có 1 camera gắn trên nón, bạn có thể ghi lại những khoảnh khắc, những đó chỉ là những khung hình tĩnh ‘gắn kết’ với nhau.

Bây giờ hãy nghĩ về ngày hôm nay. Đó là một vấn đề hoàn toàn khác. Nó đang thực sự xảy ra ngay bây giờ, trong thời gian thực, khi bạn đọc những từ này – một dòng trải nghiệm sống động và luôn thay đổi – không phải là chuỗi những khung hình tĩnh.

Sự khác biệt của 1 ngày là gì?

Câu đố về thời gian

Sự tương phản giữa 2 quan điểm về thời gian là trung tâm của một số câu đố lâu đời nhất trong triết học và vật lý.

Một quan điểm cho rằng, thời gian giống như chúng ta trải nghiệm nó, một quá trình trực tiếp của dòng chảy và thay đổi (“tất cả đều là dòng chảy”, như nhà triết học Hy Lạp Heraclitus ở Ephesus đã nói, vào khoảng năm 500 trước công nguyên).

Quan điểm khác về thời gian là theo cách chúng ta mô tả nó trong lịch sử, như một ‘chuỗi các sự kiện cố định và không thay đổi’, được sắp xếp theo một trật tự cụ thể (ở đây, công lao thuộc về Parmenides ở Elea, một nhà triết học Hy Lạp cổ đại, người đã lập luận rằng, sự tồn tại là đồng nhất và vô tận, và sự thay đổi là không thể).

Đâu là quan điểm đúng? Đây vẫn là một chủ đề vẫn còn được tranh luận gay gắt trong triết học, một bên thuộc phe Parmenides, bên khác là Heraclitus.

Các nhà triết học (triết gia) thuộc phe Parmenides tìm thấy những ‘đồng minh’ trong vật lý hiện đại, vốn được các nhà vật lý ủng hộ – về các ‘bức tranh tĩnh’ nối tiếp nhau.

Chẳng hạn, nhà toán học và vật lý học người Đức, Hermann Weyl (1885-1955), nhấn mạnh rằng, Parmenides đã đúng:

“Thế giới khách quan đơn giản là vậy, nó không xảy ra. Nhờ có ý thức, tôi nhận ra, tôi đang ‘bò’ dọc theo thế giới. Một phần của thế giới mới, trở nên sống động như một hình ảnh thoáng qua, trong không gian liên tục thay đổi theo thời gian”.

Tương tự như vậy, trong một bức thư Einstein viết cho gia đình của người bạn cũ Michele Besso (có tang quyến), ông an ủi rằng, quá khứ, hiện tại và tương lai đều có thực như nhau – chỉ dựa trên góc nhìn con người mà thôi, quá khứ dường như đã mất.

Ông viết: “Các nhà vật lý biết rằng, sự khác biệt giữa quá khứ, hiện tại và tương lai chỉ là một ảo tưởng (đó là lý do, nhà triết học Karl Popper gọi Einstein là Parmenides của vật lý hiện đại).

Và nhà vật lý vĩ đại người Áo, Ludwig Boltzmann (1844-1906), thậm chí còn đặt câu hỏi về ý tưởng cho rằng, thời gian có một hướng: “Đối với vũ trụ, hai hướng của thời gian là không thể phân biệt được, giống như trong không gian không có lên và xuống cùng lúc”.

Nhưng ngay cả các nhà vật lý cũng không nhất trí, và một số cảm thấy rằng, vật lý đang thiếu một cái gì đó.

Các nhà vật lý đương đại như Lee Smolin, và nhà vũ trụ học George Ellis, lập luận rằng, có một thành phần còn thiếu, không có trong vật lý, tương ứng với ‘dòng chảy’ của Heraclitus.

Và nhà vật lý thiên văn người Anh Sir Arthur Eddington (1882-1944), người đầu tiên đặt ra cụm từ “mũi tên thời gian”, cũng tin rằng, kinh nghiệm của con người về thời gian cung cấp một cái nhìn sâu sắc về một đặc điểm của thực tại, mà quan điểm của Einstein (‘phe’ Parmenides) đã bỏ qua.

Một cách thứ 3

Cả 2 bên đều cho rằng, 2 quan điểm không tương thích với nhau – chỉ 1 quan điểm là đúng về bản chất của thời gian.

Nhưng có đúng như vậy không?

Có một lựa chọn thứ 3, quan điểm này cho rằng, 2 quan điểm chỉ là những cách khác nhau để mô tả cùng một điều.

Thứ nhất, quan điểm “ngày nay” của những người ủng hộ Heraclitus, chính là sự mô tả từ quan điểm về một thời điểm cụ thể trong thời gian.

Quan điểm khác, quan điểm “ngày hôm qua” của những người ủng hộ Parmenides, là một mô tả, không dựa trên quan điểm cụ thể nào về thời gian “bên ngoài” (sẽ được giải thích ngay sau đây), như chúng ta có thể nói. Nhưng cả hai đều đúng.

Đây là một so sánh quen thuộc. Hãy hỏi một đứa trẻ xem những người trong bức ảnh chụp gia đình ruột thịt của nó là ai, và nó sẽ cho bạn câu trả lời theo quan điểm của riêng nó: “Đó là mẹ, đó là chú Bob, đó là em gái tôi, đó là tôi”.

Hãy hỏi một người không liên quan đến gia đình xem những người đó là ai và bạn sẽ nhận được một kiểu câu trả lời khác: “Đó là bà Doe, đó là anh trai Robert của bà ấy, đó là con gái bà ấy, Beatrix. Đó là con gái bà ấy, Ann”.

Những câu trả lời này có khác nhau không? Vâng, rõ ràng là khác nhau. Nhưng, một trong 2 câu trả lời trên là sai? Không, cả 2 đều đúng. Chúng chỉ mô tả cùng một thứ, từ những quan điểm khác nhau.

Một là mô tả từ bên trong gia đình – trên thực tế, từ quan điểm của một đứa trẻ cụ thể. Cái còn lại là sự mô tả từ bên ngoài gia đình. Nhưng cả 2 đều đúng.

Không gian rất giống nhau. Hãy nghĩ về sự khác biệt giữa góc nhìn mà bạn có về khu phố của mình, nếu bạn đứng ở một góc phố cụ thể, và góc nhìn trên bản đồ của cùng một khu vực (tương tự, hãy nghĩ đến sự khác biệt giữa Google Streetview và Google Maps).

Góc nhìn đầu tiên cung cấp chế độ xem từ một điểm trong vùng không gian, cái còn lại cung cấp chế độ xem từ bên ngoài vùng đó.

Như vậy, 2 mô tả về cùng một ‘thực tại’ là khác nhau, nhưng cả hai đều đúng.

Tại sao thời gian dường như khác nhau?

Trong trường hợp của các gia đình và khu phố, tất cả đều khá thành thạo trong việc chuyển đổi qua lại giữa góc nhìn, từ bên trong và góc nhìn từ bên ngoài – giữa các biểu diễn ‘phối cảnh và không phối cảnh’, như các nhà triết học nói.

Không ai muốn nói rằng, có những quan niệm khác nhau cơ bản về gia đình hoặc về không gian, được thể hiện trong 2 cách thể hiện khác nhau. Vậy tại sao, trong trường hợp thời gian, sự khác biệt lại khiến mọi người bị trói buộc đến vậy?

Một suy nghĩ tự nhiên là sự khác biệt có liên quan đến sự thay đổi.

Đối với các gia đình hoặc khu phố, rất dễ hiểu về một góc nhìn (quan điểm) cố định từ bên trong: Mối quan hệ cố định của một đứa trẻ cụ thể đối với mọi người khác trong gia đình, hoặc góc nhìn cố định từ một góc phố cụ thể.

Nhưng trong thời gian, dường như, không có sự cố định như vậy. Cố gắng chỉ đứng yên, và bạn sẽ bị cuốn theo từ “bây giờ” này – sang “bây giờ” khác. Hoặc có lẽ bạn đứng yên, và cái “hiện tại” lần lượt trôi qua.

Dù bằng cách nào, bạn nghĩ rằng có một thứ duy nhất nào đó – bạn – liên tục chiếm giữ những thời điểm khác nhau, những quan điểm khác nhau trong thời gian.

Ảo tưởng về bản thân đang di chuyển

Do đó, cảm giác về một cái tôi đang chuyển động dường như rất quan trọng đối với cảm giác rằng, có sự khác biệt giữa thời gian và không gian, hoặc thời gian và quan hệ gia đình.

Nhưng liệu nó có thật, và do đó, là một minh chứng, sâu thẳm trong bản chất của chúng ta, về “dòng chảy” theo quan điểm của những người ủng hộ Heraclitus? Hay là một loại ảo giác luôn đeo bám?

Nếu nghĩ nó là thật, bạn phải nói rằng, chúng ta đã bỏ sót một điều quan trọng nào đó, nếu chúng ta nghĩ về quan điểm nối tiếp của chính chúng ta về thời gian, từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác, theo cách chúng ta nghĩ về quan điểm của các thế hệ nối tiếp nhau trong một ‘cây’ gia đình.

Chúng ta đã bỏ lại những gì? Chính xác là thông tin về vị trí hiện tại của chúng ta – quan điểm hiện tại của chúng ta là gì ?

Nhưng nếu thông tin này đã bị bỏ đi, thì nó nên được đặt lại vào đâu? Rõ ràng, nó phụ thuộc vào thời điểm chúng ta đặt câu hỏi!

Mỗi giai đoạn kế tiếp của chúng ta đều có quyền bình đẳng đối với hiện tại bởi ánh sáng riêng của nó.

Như nhà triết học Cambridge, John Ellis McTaggart (1866-1925) đã nhìn thấy cách đây một thế kỷ, ý tưởng cho rằng hiện tại có thể là thực, theo nghĩa phân biệt một góc nhìn với tất cả các góc nhìn còn lại, không có ý nghĩa gì.

Vì vậy, điểm nhìn chuyển động – thứ dường như phân biệt thời gian với không gian, hoặc với cây phả hệ – thực sự là một loại ảo ảnh.

Ảo giác nảy sinh ra khi chúng ta xâu chuỗi các quan điểm về thời gian từ những thời điểm khác nhau, trên nền của quan điểm về thời gian từ bên ngoài.

Tại mỗi thời điểm, chúng ta nhận thức được (có lẽ trong ký ức, thậm chí có thể trực tiếp hơn) rằng, quan điểm hiện tại khác với quan điểm trước đó.

Bằng cách nào đó, cảm giác về tính liên tục mà nó tạo ra cho chúng ta ý tưởng rằng, có một thứ duy nhất chiếm giữ góc nhìn đang thay đổi – bản thân chúng ta, hay cái nhìn của ý thức – hoặc cái đó vẫn cố định khi thời gian trôi qua.

Nhưng như McTaggart đã thấy, ý tưởng này tự ‘thắt nút’. Giống như không có gì di chuyển xuyên suốt một cây phả hệ gia đình – chiếm nhiều góc nhìn khác nhau trong đó, không có góc nhìn duy nhất nào di chuyển xuyên thời gian, chiếm giữ nhiều góc nhìn khác nhau trong đó.

Chỉ có những khoảnh khắc khác nhau trong thời gian và những quan điểm khác nhau của họ về nó.

Bản thân McTaggart đã kết luận rằng, thực sự không có thứ gọi là thời gian. Giống như Heraclitus, ông nghĩ rằng, thời gian có nghĩa là dòng chảy – vì vậy nếu dòng chảy không có ý nghĩa, thì bản thân thời gian cũng không có ý nghĩa.

Nhưng chúng ta không cần phải quá cứng rắn như McTaggart về điều này. Chúng ta có thể đồng ý rằng, thời gian là có thật, và nghĩ về nó như cách của Einstein.

Bản thân thời gian là có thật, nhưng dòng thời gian là một phần của “ảo ảnh dai dẳng ngoan cố” của Einstein.

Liệu thời gian trôi đi, hay chúng ta có ảo giác về thời gian?

Khi chúng ta ở trong ảo tưởng này, những câu hỏi kỳ lạ dường như có thể xảy ra. Có thật là thời gian chuyển động, hay chính chúng ta?

Austin Dobson nghĩ rằng, ông ấy biết câu trả lời. Mở rộng một chủ đề của Ronsard, ông biến nó thành một lời nhắc nhở thú vị về sự vô thường của chính chúng ta:

Tất cả chỉ là sự lừa dối của đôi mắt

Của những người có đôi cánh bay

Băng qua những vùng đất thấp;

Chúng ta đi qua, và nghĩ rằng chúng ta nhìn thấy

Bề mặt cố định của trái đất đang di chuyển:

Than ôi, thời gian ở lại, chúng ta đi!

Nhưng suy nghĩ ở đây thực sự bối rối, như lời cầu xin mà Faust của Goethe tưởng tượng – và đánh cược linh hồn của mình với Mephistopheles rằng, anh ta sẽ không bao giờ thốt ra – rằng anh ta được phép đóng băng một khoảnh khắc hoàn hảo, để tận hưởng nó mãi mãi.

Không có gì di chuyển, cả thời gian lẫn chúng ta. Vì vậy, không có gì để dừng lại, không có gì để đóng băng. Nếu Faust ghi nhớ bài học này (cũng như Gretchen xinh đẹp), và không mắc sai lầm khi ước điều gì đó vô nghĩa, thì có lẽ anh ta đã thoát khỏi sự nguyền rủa.

Điều mà lẽ ra anh ấy phải nhận ra là khoảnh khắc hoàn hảo của anh ấy, giống như mọi khoảnh khắc, có một kiểu vĩnh cửu trong bất kỳ trường hợp nào.

Nó luôn ở đó trong lịch sử, ngay tại nơi nó nên ở – và không một nhà thơ, triết gia, nhà vật lý hay sức mạnh ma quỷ nào có thể làm cho nó khác được!

Tác giả:

Huw Price, giáo sư triết học, Đại học Cambridge.

Jenann Ismael, cộng tác viên nghiên cứu, Trung tâm nghiên cứu thời gian

Lên đầu trang